"आम्ही, भारताचे लोक,
भारताचे एक सार्वभौम समाजवादी धर्मनिरपेक्ष लोकशाही गणराज्य घडवण्याचा व त्याच्या सर्व नागरिकांस:
सामाजिक, आर्थिक व राजनैतिक न्याय;
विचार, अभिव्यक्ती, विश्वास, श्रद्धा व उपासना यांचे स्वातंत्र्य;
दर्जाची व संधीची समानता;
निश्चितपणे प्राप्त करून देण्याचा आणि त्या सर्वांमध्ये
व्यक्तीची प्रतिष्ठा व राष्ट्राची एकात्मता
यांचे आश्वासन देणारी बंधुता प्रवर्धित करण्याचा
आमच्या संविधान सभेत आज दिनांक २६ नोव्हेंबर, १९४९ रोजी या संविधानाद्वारे आम्ही या संविधानाचा अंगीकार करत आहोत आणि तो स्वतःप्रत अर्पण करत आहोत."
प्रस्तावनेचे महत्त्व
भारतीय संविधानाच्या प्रस्तावनेला प्रचंड महत्त्व आहे, कारण ती या दस्तऐवजाचा नैतिक आणि तात्विक पाया आहे. त्यात भारतीय राज्य आणि समाजाला आकार देणारी मार्गदर्शक तत्त्वे आणि आकांक्षा यांची रूपरेषा दिलेली आहे.
मार्गदर्शक तत्त्वे : प्रस्तावना भारतीय संविधानाची नैतिक दिशादर्शक आहे. ती अशी मार्गदर्शक तत्त्वे प्रदान करते, जी संविधानातील तरतुदींचा अर्थ लावण्यास मदत करतात. उदाहरणार्थ, प्रस्तावनेतील 'धर्मनिरपेक्षतेचे' तत्व धार्मिक प्रथांशी संबंधित कायद्यांच्या अन्वयार्थाला मार्गदर्शन करते, जेणेकरून राज्य धर्माच्या बाबतीत तटस्थता राखेल हे सुनिश्चित होते.
विविधतेत एकता : प्रस्तावना भारताच्या विविध सांस्कृतिक, भाषिक, धार्मिक आणि सामाजिक गटांमध्ये एकतेला प्रोत्साहन देणाऱ्या 'बंधुत्वा'च्या तत्त्वावर भर देते. उदाहरणार्थ, प्रस्तावनेतील 'बंधुत्व' हा शब्द केरळ, पंजाब आणि आसाम यांसारख्या राज्यांमधील विविध भाषिक गटांमध्ये सलोख्याची गरज अधोरेखित करतो , ज्या प्रत्येकाची स्वतःची भाषा आणि संस्कृती आहे.
घटनात्मक ओळख : प्रस्तावना भारतीय संविधानाची आवश्यक ओळख परिभाषित करते. ती संपूर्ण कायदेशीर चौकट आणि संविधानातील त्यानंतरच्या कलमे व तरतुदींसाठी दिशा ठरवते. उदाहरणार्थ, प्रस्तावनेतील 'सार्वभौम' हा शब्द सूचित करतो की भारत बाह्य नियंत्रणापासून मुक्त आहे, जे भारताच्या परराष्ट्र धोरणाच्या निर्णयांमध्ये प्रतिबिंबित होते.
आंतरराष्ट्रीय प्रभाव : प्रस्तावनेत आंतरराष्ट्रीय आदर्श आणि तत्त्वांचा प्रभाव दिसून येतो. 'न्याय', 'स्वातंत्र्य' आणि 'समानता' यांसारखे शब्द मानवाधिकार, सामाजिक न्याय आणि समानता या जागतिक मूल्यांप्रति भारताची वचनबद्धता अधोरेखित करतात. उदाहरणार्थ, 'समानता' ही संज्ञा मानवाधिकारांच्या सार्वभौम घोषणेच्या कलम १४ शी सुसंगत आहे, ज्यात असे म्हटले आहे की कायद्यासमोर सर्वजण समान आहेत.
ऐतिहासिक संघर्षांचे प्रतिबिंब : प्रस्तावना स्वातंत्र्य आणि न्यायासाठीच्या लढ्यात भारतीय जनतेने केलेल्या त्यागाला आणि संघर्षाला आदरांजली वाहते. त्यात स्वातंत्र्य चळवळीचा आत्मा आणि स्वातंत्र्यसैनिकांनी ज्या तत्त्वांसाठी लढा दिला, त्यांचा गाभा सामावलेला आहे. उदाहरणार्थ, प्रस्तावनेतील 'न्याय' हा शब्द वसाहतवादी राजवटीविरुद्धचा दीर्घकाळ चाललेला संघर्ष आणि एका न्यायपूर्ण व समतावादी समाजाची आकांक्षा दर्शवतो.